Twierdza Boyen Giżycko

Twierdza Boyen to masywny pruski fort z połowy XIX wieku, który rozciąga się na przesmyku między jeziorami Kisajno i Niegocin w zachodniej części Giżycka. Budowla na planie sześcioboku z potężnymi murami i podziemnymi korytarzami przetrwała niemal 180 lat i dziś pokazuje, jak wyglądała militarna architektura tuż przed erą nowoczesnych wojen. To jedno z lepiej zachowanych tego typu miejsc w Polsce, które nie zostało zrównane z ziemią podczas działań wojennych.

Historia twierdzy – od pruskich planów do mazurskiej atrakcji

Pomysł na budowę fortu w tym miejscu narodził się w głowie pruskiego króla Fryderyka Wilhelma IV, który w kwietniu 1843 roku wydał rozkaz rozpoczęcia prac. Chodziło o zabezpieczenie strategicznego przesmyku między wielkimi jeziorami – naturalnej drogi, którą mogłaby przemieszczać się armia wroga. Głównym orędownikiem projektu był generał Hermann von Boyen, ówczesny minister wojny, który rok później osobiście położył kamień węgielny pod budowę.

Prace trwały dwanaście lat, od 1843 do 1855 roku. Przy budowie pracowało około trzech tysięcy żołnierzy, którzy wznieśli kompleks rozciągający się na stu hektarach. Powstał fort artyleryjski w kształcie gwiazdy z sześcioma bastionami, czterema bramami wjazdowymi i murem obronnym długości ponad dwóch kilometrów. Trzy bastiony otrzymały imiona generała – Leopold, Ludwig i Hermann – a pozostałe nawiązywały do elementów jego herbu rodowego: Miecz, Prawo i Światło.

Twierdza miała pomieścić garnizon liczący trzy tysiące ludzi. W spichlerzach magazynowano dwa tysiące ton zboża i ponad tysiąc beczek sucharów, co pozwalało przetrwać kilkumiesięczne oblężenie bez zewnętrznych dostaw. Garnizon utworzono oficjalnie w 1859 roku, a w kolejnych dekadach fort pełnił różne funkcje – od komendantury po składnicę artyleryjską.

Twierdza w obu wojnach światowych

Prawdziwy test przyszedł w sierpniu 1914 roku, gdy armia rosyjska ruszyła na Prusy Wschodnie. Pod dowództwem pułkownika Busse około czterech tysięcy żołnierzy prowadziło wypady przeciwko nadciągającym oddziałom, a następnie skutecznie obroniło twierdzę przed atakiem. Fort odegrał wtedy kluczową rolę w mobilizacji wojsk na Mazurach i blokowaniu rosyjskiego natarcia.

Po pierwszej wojnie światowej fortyfikacje straciły znaczenie militarne. Część obiektów przekształcono w szpital. Gdy wybuchła druga wojna, twierdza stała się punktem zbornym armii niemieckiej atakującej Polskę we wrześniu 1939 roku. Później mieścił się tu ośrodek Abwehry szkolący żołnierzy z armii generała Własowa – Rosjan, którzy przeszli na stronę niemiecką. Na terenie fortu funkcjonowało też laboratorium badające jakość żywności dostarczanej do Wilczego Szańca, kwatery głównej Hitlera oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów.

W styczniu 1945 roku Niemcy opuścili twierdzę bez walki, co uratowało ją przed zniszczeniem. Po wojnie zarządzało nią polskie wojsko, które część budynków oddało zakładom spożywczym. W 1975 roku obiekt uznano za zabytek architektury, ale dopiero lata dziewięćdziesiąte przyniosły prawdziwy zwrot. Po wycofaniu się wojska twierdza była ogólnodostępna, co skończyło się dewastacją i pożarami spichlerzy w 1996 i 1997 roku.

Co zobaczysz podczas zwiedzania

Dziś twierdzą zarządza Towarzystwo Miłośników Twierdzy Boyen, które od 1994 roku stopniowo przywraca życie starym murkom. Na teren wchodzi się przez Bramę Giżycką – jedną z czterech bram wjazdowych. Tuż przy niej mieści się koszarowy budynek z Muzeum Twierdzy Boyen i schroniskiem młodzieżowym.

Zwiedzanie to spacer po rozległym terenie, gdzie między murami i bastionami kryją się dziesiątki budowli. Można zajrzeć do Warsztatu Zbrojmistrza, Laboratorium Prochowego czy Stajni z Wozownią. W tych miejscach stoją automaty z pamiątkowymi medalami, jeśli ktoś lubi takie gadżety. Najciekawsze są jednak podziemne korytarze i kazamaty – chłodne, wilgotne przejścia, gdzie czuć atmosferę dawnych czasów.

Na majdanie wybudowano amfiteatr, w którym latem odbywają się koncerty i wydarzenia kulturalne. To ciekawe połączenie – pruska fortyfikacja jako scena dla współczesnych imprez. Teren jest spory, więc warto zarezerwować sobie przynajmniej półtorej do dwóch godzin na spokojne zwiedzanie.

Nie każdy wie, że mur Carnota otaczający twierdzę to ceglany pierścień ze strzelnicami o długości 2303 metrów. Spacer wzdłuż murów daje pojęcie o skali całego przedsięwzięcia.

Dla kogo to miejsce

Twierdza sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi znajdą tu przestrzeń do biegania i odkrywania zakamarków – dzieciaki uwielbiają podziemne korytarze i tajemnicze przejścia. Miłośnicy historii i architektury militarnej mają tutaj prawdziwą gratę – to jeden z najlepiej zachowanych przykładów pruskiej szkoły fortyfikacyjnej w Polsce.

Fotografom też się spodoba, zwłaszcza o zachodzie słońca, gdy światło łagodnie pada na stare mury. Lokalizacja między jeziorami dodaje uroku – widoki z bastionów są całkiem fotogeniczne. Nawet jeśli ktoś nie przepada za militariami, samo przejście się po terenie i poczucie skali dziewiętnastowiecznej budowli robi wrażenie.

Praktyczne informacje – ceny, godziny, dojazd

Twierdza znajduje się przy ulicy Turystycznej 1 w Giżycku. Dojazd samochodem jest prosty – można zaparkować na płatnym parkingu tuż przy murach albo na większym, bezpłatnym parkingu na początku ulicy Turystycznej. Stamtąd kilka minut spacerkiem do bramy głównej.

Jeśli chodzi o ceny biletów, przy kasie można też kupić drobne pamiątki i magnesy. Wstęp jest bezpłatny dla niektórych grup, między innymi dla opiekunów osób niepełnosprawnych i weteranów. Dokładny cennik warto sprawdzić przed wizytą na oficjalnej stronie twierdzy.

Teren jest otwarty codziennie, choć godziny zwiedzania mogą się zmieniać w zależności od sezonu. Latem, gdy odbywają się dodatkowe wydarzenia, warto sprawdzić program na stronie internetowej lub facebooku twierdzy. W weekendy i podczas wakacji bywa sporo zwiedzających, więc jeśli ktoś woli spokój, lepiej wybrać się w dzień powszedni przed południem.

W okresie II wojny światowej na terenie twierdzy działało laboratorium testujące jedzenie dla Hitlera – próbki żywności sprawdzano tutaj, zanim trafiły do Wilczego Szańca.

Jak zaplanować wizytę

Giżycko leży w samym sercu Mazur, więc twierdzę łatwo połączyć z innymi atrakcjami regionu. Można ją odwiedzić w drodze nad jeziora albo po zwiedzaniu pobliskiego Wilczego Szańca. Samo Giżycko oferuje sporo opcji noclegowych – od pensjonatów po hotele nad wodą.

Warto zabrać wygodne buty, bo sporo się chodzi po nierównym terenie. Latem przyda się woda i nakrycie głowy – na otwartej przestrzeni majdanu słońce potrafi mocno grzać. Jesienią i wiosną miejsce ma swój klimat – mgły unoszące się nad jeziorami i puste korytarze dodają tajemniczości.

Po zwiedzaniu można przejść się bulwarem nad jeziorem Niegocin albo zajrzeć do centrum Giżycka na obiad. Miasto ma całkiem przyjemną atmosferę, szczególnie latem, gdy pełno żeglarzy i turystów. Twierdza Boyen to dobry punkt startowy do poznania tego zakątka Mazur – miejsca, gdzie historia spotyka się z naturą w dość unikalny sposób.